ناهید، زهره، Venus

عزیزالدین نسفی عارف و انسان كامل در مورد آسمان سوم می‌گوید: ”... و درین فلك ملائكه بسیارند، و ملكی كه موكل است بر نشاط و فَرَج و شهوت، سرور این ملائكه است.“ اینجا بهشتِ وعده داده شده است، محل حضور حوریان و انهار و اشجار و.... و در خود درجات و طبقات دارد برای درجات متفاوت نیكوكاران و متعالیان. اینجا ”خیال الهی“ است، ساكنین این آسمان هر آنچه هوس كنند در اختیار دارند چرا كه در راستای ”هوس الهی“ می‌خواهند.

از اینجا نهری روان است كه می‌توان از آن برای درمان استفاده نمود. این آب (نیاز به گفتن نیست كه در بُعد روحی) به رنگ آبی لاجوردی دیده می‌شود، گاهی نیز به صورت نوری سفید با هاله‌ای صورتی‌رنگ [شخصاً بارها اینها را دیده‌ام].

آهیت در فارسی و پهلوی به معنی پلید و پلشت است و پیشوند «آنـ» معنای ضد و نقیض دارد، پس آناهید یا آناهیتا به معنی ”پاك و بی‌عیب“ است. از این ستاره به عنوان بیدُخت یعنی دختر پادشاه نیز نام برده شده است و ”استر بیدیته“ به معنی ستارهٔ بیدخت در ادبیات پهلوی دیده شده است.

ناهید خواهر زمین است و شاید به همین دلیل در بندهشن (3-36 و 4-50) از آن با صفت ارد ویسور به معنی ایزدِ حامی زمین نام برده شده است. ناهید یا آناهیتا ایزدبانوی نگهبان آب است و برای همین هم همیشه معابد او را مشرف بر رودها و جوی‌ها یا بركه‌ها و استخرها می‌ساخته‌اند.

ایزدبانوی آب به صور گوناگون، به كنایه یا آشكار ستایش می‌شده است.

بعضی اعرابِ مجاور شام و عراق زهره را می‌پرستیدند و به آن نام ”العُزّی“ داده بودند و بتش را به همین نام (عُزی) در مكه نگهداری می‌كردند.

در التفهیمِ ابوریحان بیرونی نیز چنین آمده كه:

”چنین برمی‌آید كه رابطهٔ زهره با آب،سپیدی، روییدن و زایش و تولیدمثل، طرب و زیبایی و عشق و مسائلی از این قبیل انكارناپذیر است. در روزگاران كهن زهره یا ناهید را ایزد موسیقی، سرپرست رامشگران و خنیاگران می‌شمرده‌اند.“

و اگر زهره حكم بر عاشقی كند صورت‌های فلك هم ناچار از اطاعت‌َند:

جوزا به حكم زهره، به پاس كلام عشق

                                            با هر دو پیكرش كمرِ بَندِگیت بست

امیری فروزكوهی

                    تصویر آناهیتا در ”طاق بستان“ كرمانشاه كه استخری هم روبرویش بوده و هست.

زهرهٔ عشق چون بزد پنجهٔ خود در آب و گل

                                            قامت ما چو چنگ شد، سینهٔ ما چغانه‌ای

مولانا

بله، ما عشق را از ناهید داریم.

در آسمان، نه عجب گر به گفتهٔ حافظ

                                            سرود زهره به رقص آورد مسیحا را

جناب حافظ

خمِ كوس است كه ماهِ نو ذیحجه نمود

                                            گر ز مَه، لحن خوش زهرهٔ زهرا شنوند

خاقانی

و بالاخره در اساطیر یونان او را آفرودیت یا آفرودیته (aphrodite) می‌نامند و رومیان ونوس. هر چند روایتی او را دختر زئوس و دیون (Dion) می‌داند اما قول مشهورتر آن است كه در نبرد بین كرونوس (زحل) و پدرش اورانوس، كرونوس با داسی كه داشت بیضه‌های اورانوس را می‌برد و آنها در دریایی در قبرس می‌افتند. دریا كف‌آلوده شده و از دل این كف‌ها آفرودیته به معنای ”برخاسته از كف“ (Aphros=foam) طلوع می‌كند. 
     

آفرودیته یا ونوس نزد یونانیان و رومیان پاكی و معصومیت آناهیتای ایرانیان را نداشته است و شاید به همین علت بوده كه افلاطون فیلسوف یونانی به دو آفرودیت اعتقاد داشته است، یكی آفرودیتِ پاك و معصوم نظیر آناهید ایرانی و دیگری آفرودیتِ ناپاك و گناهكار كه از آن لفظ عفریت و عفریته، سمبل بدكاری و زشت‌خویی هنوز باقی مانده است.

و در پایان شاید بد نباشد به طور خیلی خلاصه اشاره‌ای داشته باشیم به سمبل قلب تیرخورده كه نشانهٔ عشاق است. آن تیر، متعلق به كیوپید (Cupid) یا اِروس (Eros) است و او را در اغلب موارد پسر ونوس می‌شناسند.

پیك بعدی از این موضوع: آفتاب

ذره را تـا نبـود همـت عالـی حافـظ            طالبِ چشمهٔ خورشیدِ درخشان نشود

                                                                                            جناب حافظ

تیر، عطارد، Mercury

در آسمان دوم، مركور سَرور فرشتگانِ این فلك، مأمور ثبت كارهای زندگی‌های ماست. روحی كه پس از مرگ به اینجا می‌رسد اعمالش رسیدگی شده و جزا و پاداش‌های زندگی بعدیش معلوم می‌گردد. به عبارت دیگر كارماهای ما در اینجا، آسمان دوم و بوسیلهٔ عطارد تعیین می‌شود. شاید حق با دكتر محمدجعفر یاحقی باشد كه در كتاب خود”فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسیِ“می‌گوید ”برخلاف مشهور كه به نظر می‌رسد واژهٔ عطارد عربی باشد، به قولی از ریشهٔ فارسی و به معنی بهترین داور برانگیخته است.“

آن عـطارد را ورق‌ها جـان مـاست             آن سپیدی وان سیه میزان ماست

                                                                                            مولانا

آن سپیدی و سیاهی كه مولانا از آن خبر می‌دهد، اشاره به آن دارد كه مركور یا عطارد، هم  ایزد دین و نطق و پاكی و ادب و صنایع دقیقه است و هم كوكب دزدی و رَهزنی و مكر و حیله‌گری و چرب‌زبانی و سِـحر است. و از آنجا كه ما با اختیار خود از میان اضداد كدام را برگزینیم میزان ما سنجیده خواهد شد.
آن ورق‌ها هم كه جان ماست اشاره دارد به پرونده‌های آكاشیك كه هر پرونده مربوط به یك زندگی ما بر روی زمین است با تمام كارهایی كه در آن انجام داده‌ایم. آكاشیك همان عَكّاشه است كه هم‌خانوادهٔ عكس و عكاسی است. هر بار موقع مرگ یك بار عكس‌های زندگی ما را برایمان مرور كرده و بعد می‌رویم بالا، برای رسیدگی. در ادامه مولوی می‌گوید:

باز منشوری نویسد سرخ و سبز              تا رهنـد ارواح از سودا و عـجز

یعنی عطارد برای ارواح دوباره بخشنامه و اعلامیه‌ای می‌نویسد تا از عجزشان از تغییر در كارنامهٔ خود در آن دنیا رهایی یافته و اشتباهات خود را در بازگشت به این دنیا جبران نموده، رشد كنند.

در ادبیات ما از عطارد یا تیر به عنوان دبیر انجم، كاتب عُلوی، منشی دیوان گردون، تیر دیوان نیز یاد كرده شده است:

دوده كُنَدم دبیر انجم                  از دودِ چراغ چرخ چارُم

                                                                    خاقانی

كه منظور از چراغ چرخ چارم همانا خورشید است كه كوكب آسمان چهارم می‌باشد.

یك رمز مرا كاتـب علوی بنویسد               چون كار به شرح آید زین هفت مُجلد

                                                                                            اثیرالدین اخسیكتی

منشی دیوان گردون باشد از فرط جلال

كـمتریـن دفـتـركـش نـوابِ دیـوان آمـده

                                                        خواجو

تیر دیوان، ترا مستوفی              چرخ اعمال ترا دیوان‌ست

                                                                                انوری

عطارد در عربی عُطارِد (otared) تلفظ شده و به معنی ”نافذ در امور“ است.
نام یونانی عطارد ”هِرمِس“ است كه تا حدودی یادآور خصوصیات ادریس (=خنوخ) است. هرمس را با هُرمُز یا اورمزد نیز یكی می‌دانند.
رومیان آن را مركور یا مركوری می‌نامند و او را قاصد و پیام‌رسان خدایان اُلمپ می‌دانستند با بال‌هایی بر صندل‌هایش و نیز بر تاج كوچكش و بر عصایی كه همیشه در دست دارد و نامش كادُسئوس (Caduceus) است.
او پسر زئوس، خدای خدایان و مایا (Maia) است. مایا دخترِ اطلس است، همان كه در باور اساطیر یونان و روم جهان را بر دوش دارد. می‌گویند اوریونِ شكارچی سر در تعقیب مایا و خواهرش گذاشته بود ولی آنها گریختند و اوریون نتوانست آنها را به چنگ آورد، اما او دست بردار نبود. زئوس دلش به رحم آمد و مایا و خواهرش را به صورت ستاره‌ها به آسمان برد.

یونانیان مركور را راهنمای مردگان نیز می‌دانند. مركور اجازه دارد همهٔ مرزها را درنوردد و به همه جا برود حتی جهان مردگان، ”تارتاروس“.

□

پیك بعدی از این موضوع: ناهید

تیـر در پیـش چهـرهٔ زهـره            از خجالت همی‌شكست اقلام

                                                                                انوری

ادامه از قبل

كُره‌ها

هر چیز مادی (و حتی غیرمادی) بسته به درجه‌اش و مقامش تقریباً چنین مراتبی را دارد آن هم به صورت كُره‌هایی (بیشتر نزدیك به فرم تخم‌مرغی) به دور مركز وجودی خود. اگر بخواهم مثالی بزنم برای تقریب به ذهن شاید همان چای دو رنگ، خوب باشد. یك استكان چای دو رنگ با اینكه یك موجودیت واحد دارد اما آبِ آن غلیظ‌تر است و چای آن رقیق‌تر (بخوانید لطیف‌تر)؛ و اگر بتوانید به آرامی چای آن را هم بزنید (بچرخانید) آرام آرام حركت چرخشی آن به آب نیز منتقل می‌شود (تأثیر بالا به پایین) و بالعكس اگر با این دستگاه‌های همزن القایی كه در آزمایشگاه‌های شیمی و مانند آن پیدا می‌شود، آب داغ آن را بچرخانید، چای آن هم خواهد چرخید (تأثیر پایین به بالا).
می‌توانید به جای چای دو رنگ یك استوانهٔ مدرج بلند را در نظر بگیرید كه در آن چندین مایع رنگارنگ با چگالی‌های مختلف ریخته باشند. حال فرض كنید در یك ایستگاه فضایی در خلاء هستید و این مایعات را بدون استوانه به صورت كره‌هایی تودرتو روی هم سوار كرده‌اید.¹ ما نیز این چنینیم به مانند تمام آفرینش.

در اینجا نوبت به آن رسید كه به مطلب بسیار مهم دیگری هم اشاره كنم و آن لازمهٔ داشتن دیدگاه هولوگرافیك برای درك بهتر این مسائل.

ادامه دارد...

1. البته شاید در عمل چنین چیزی امكان‌پذیر نباشد، نمی‌دانم، ولی همان تصور شما از این كره‌های تودرتو برایم كافی است.

ادامه از قبل

 ملكوت

”بداند كه ایزد عزّ و علا انسان را بیافرید از دو چیز: تنی و جانی. تن جسدی است مركّب از اركان و بازگشت او هم به اركان است و جان جوهری است روحانی، از واهِبِ [بخشندهٔ] صورت، به تن پیوسته و بازگشت او هم به واهبِ صورت بوَد، و هرچیزی به جنس خویش باز شود. واین تن و جان متضادند، هم به صفات و هم به احوال، اما در افعال مشتركند.“

                                                                                            اِخوان‌الصفا

تا اینجا به هفت اركان و ترتیب آنها پرداختیم كه تركیب‌دهندهٔ تن‌اند، مركب از چهار عنصر و سه مولود. حال به سراغ جان می‌رویم كه از عالم ملكوت تركیب می‌گیرد تا به تن برسد.

عالم ملكوت از فلك هفتم است تا فلك یكم و به ترتیب از بالا (هفتم) به پایین (یكم) عبارت است از:

آسمان هفتم               فلك زحل

آسمان ششم             فلك مشتری

آسمان پنجم               فلك مریخ

آسمان چهارم              فلك خورشید

آسمان سوم               فلك ناهید

آسمان دوم                 فلك تیر (مركور)

آسمان یكم                 فلك ماه

هریك از این آسمانه‌ها یا افلاك جسمی است لطیف (=subtle) و كروی از جنس نور، اما نوری كه به خودی خود دیده می‌شود نه بر اثر برخورد با جسم كدر (شهاب‌الذین سهروردی به این انوار، نور مُنیر می‌گوید، در مقابل نور مُستَنیر كه به مانند نور خورشید برای رؤیت نیاز به جسم كدر دارد.). و البته نور منیر با چشم سر دیده نمی‌شود و همان‌طور كه ارتعاش خاص خود را دارد، عضو باصرهٔ مربوط به خودش را هم دارد (غدهٔ صنوبری یا پینه‌آل در مغز). ¹

اما این ”مقام و مرتبه‌ها“ چگونه كروی‌اند؟

یك مثل انگلیسی هست (البته بیشتر در همین زمینه‌ها مطرح می‌شود) كه می‌گوید: What above so below

فیلسوفِ عارف مرحوم میرفندرسك هم شعری در همین مفهوم دارد كه می‌گوید:

چرخ با این اختران، نغز و خوش و زیباستی

صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی

صورت زیرین اگر بر نردبان معرفت

بررَود بالا، همان با اصل خود یكتاستی

شاید این مطلبی که می خواهم بگویم را باید پیش‌تر از اینها می‌گفتم ولی هنوز هم زیاد دیر نشده است.

ادامه دارد...

1. توضیح دربارهٔ نور منیر: شاید برای شما هم پیش آمده باشد كه در خوابید ولی فكر می‌كنید بیدارید و در همان اتاقی هستید كه در آن خوابیده بودید و همه جا را به روشنی می‌بینید، حتی شاید خودتان را كه خوابیده‌اید. بعد واقعاً از خواب بیدار می‌شوید و می‌بینید كه همه جا تاریك است و متعجب تا مدتی با چشمان باز به تاریكی خیره می‌مانید. در آن هنگام در واقع شما اتاق‌تان را در بُعدی بالاتر می‌دیده‌اید و چون در آن بعد همه چیز از جنس نورِ منیر است همه چیز را به راحتی و روشنی مشاهده می‌کردید.

ادامه از قبل

عناصر مادی

همانطور كه گفتیم خاك باغچه عنصر خاك بیشتری نسبت به سه عنصر دیگر داراست، چرا كه نسبت بیشتری نیز از مواد معدنی و آلی داراست؛ و همینطور آب آشامیدنی كه عنصر آب بیشتری دارد و یا هوای مورد استنشاق یا آتش اجاق. به همین دلیل بر خاك و آب و هوا و آتش مادی نیز همان ترتّب واقع می‌شود، چنان كه اِخوان‌الصفا در كتاب خود ”مجمل‌الحكمه“ در رسالهٔ پنجم در جغرافیا به عنوان یكی از دلایل مطروحهٔ خود در باب چرایی ایستادن زمین (كرهٔ زمین) در میان هوا (فضا) چنین می‌گوید: ”پس گوییم زمین در میان هوا ایستاده است، و آب به وی محیط است، و بالای آب هوا محیط است، و آتش به هوا محیط است.“
”و قومی گفته‌اند كه سبب ایستادن زمین، اینجا آن است كه زمین ثقیل است و به برهان درست است كه زیر زمین آن نقطه است كه یاد كردیم. پس چون زیرْ آنجا باشد هر چه ثقیل بُوَد ثقلْ او را به زیر می‌برد. پس زمین و هر چه در وی است ثقلْ او را به زیر نقطه می‌كشد، و آب كه ثقل وی كمتر است از زمین زِبَر می‌كند تا پیرامون زمین درآمده است، و هوا كه از آب سبك‌تر است گِردِ آب درآمده است. و دلیل برین آن است كه اگر ما سنگی را بر بالا اندازیم با [به] زیر آید به قوت خویش و طلب مركز خویش كند، و همچنین اگر چیزی چون كدوی یا مَشكی یا كوزه‌ای پر باد میان آب فرو برند قرار نگیرد و قصد كند و به مركز خویش بازگردد به ستم. و دلیل دیگر آن است كه زمین كُری [كروی] است از آن كه همهٔ اجزای وی قصد مركز می‌كند، و اگر نه چنین بودی شایستی كه زمین مربع یا مسطح بودی، یا شكلی از شكل‌های دیگر.“
و در گفتهٔ خود اخوان‌الصفا ”آن نقطه“ را چنین توصیف می‌كنند: ”و مركز این كره [كرهٔ زمین]، نقطه‌ای باشد وهمی بر میان قطر، و بر زمین هیچ جای زیر نیست چنانكه جاهلان اندیشه كنند كه از آن جانب كه آب میل بدان دارد زیر زمین باشد. بلی در اول تعلیم تصور چنان بود. اما زیر زمین آن نقطه بود كه مركز زمین است.“

همانطور كه ملاحظه كردید برادران صفا نقطه‌ای وهمی را مركز ثقل و جاذبه دانسته‌اند كه خاكِ مادی به علت سنگینی و ثقالتِ ذاتی آن كه برآمده از عنصرش است به گردِ آن درآمده، به شكل كره، و آب چون در مرتبهٔ بعدی ثقالت است به گرد كرهٔ خاك در آمده است و منظورشان آب‌های موجود بر روی زمین است، از جملهٔ دریاها و اقیانوس‌ها. و سپس كرهٔ بعدی كه سبك‌تر از آب است كرهٔ هواست كه بر گردِ كرهٔ آب آمده است كه منظور همان جو یا اتمسفر است. و نهایتاً كرهٔ آتش كه همانا هُرم و گرمایی است كه بر فراز جو است پیش از آنكه وارد خلاء شویم (می‌دانیم كه شعلهٔ آتش به واسطهٔ سوختن مواد سوختنی عمدتاً آلی است، والا آتش به تنهایی دیده نمی‌شود).

ادامه دارد...

ادامه از قبل

بعد از برشمردن عناصر و موالید بد نیست در اینجا اشاره‌ای داشته باشیم به اعتراض معروف جناب عَزازیل (ازازیل) به محبوب و معشوقش، كه ”آخر ای خالق من! معبودِ من! من كه از این مخلوق خاكی‌ات برترم، من از آتشم و این! از جنس خاك است. چطور انتظار داری كه من بعد از این همه سال كه حتی لحظه‌ای به سوی غیر ننگریسته‌ام، حالا به این (!) تعظیم و سجده و كنم؟!!“

و خدا گفت: ”ندیدی!“ و او را به جرم ”خود را برتر دیدن“ (تكبّر) از نزد خود راند (معنای لَعْن و لعنت است).
همانطور كه پیش از این دیدیم ظاهراً حق با ابلیس بود و آتش از خاك كه هیچ از بقیه عناصر هم بالاتر است، اما آنچه او ندید و نمی‌توانست كه ببیند ذرهٔ الهی بود كه خداوند از خود در انسانش به ودیعه نهاده بود تا توانایی آن را داشته باشد كه در صورت تلاش خودش به خدایی و خدایش برسد، اما شیطان ظاهربین بود و عده‌ای پنداشته‌اند كه او از عشق الهی كور شده بود.

بگذریم

ادامه از پیک پیش

ارض

ادامه از پیك پیش

آسمان‌ها و زمین

در قرآن، هر جایی كه بحث آفرینش اولیهٔ این جهان است شما سخن از خلق ”آسمان‌ها“ و ”زمین“ می‌شنوید، و هیچ كجا صحبتی از اراضی یا اَرَضات یا كلمهٔ دیگری كه معنی زمین‌ها بدهد نیست و همه جا ”ارض“ است. و هنگام بحث خلق و آفرینش تا آن جایی كه می‌دانم همیشه ”سماوات“ هم در كنارش آمده است. حال ببینیم غرض از این ”ارض“ چیست و بعد از آن هم برویم به سراغ ”سماوات“.

به شخصه پیشتر از اینها گمان می‌كردم كه غرض از ”ارض“ همین كرهٔ خاكی خودمان است، بوژه با توجه به ترجمهٔ ”زمین“ از این كلمه كه در قرآن‌های ما آمده است، غافل از آنكه منظور از ”ارض“ كُلاً عالم محسوسات است، جهان ظاهر، هر آنچه با میكروسكوپ و تلسكوپ قابل رؤیت است و آنچه در آزمایشگاه‌ها قابل ردیابی است.
بنابراین ارض در عالم نامحسوس یكی از ابعاد و یكی از مراتب و مقامات است. عالمی از عوالم مختلف كه قوانین ویژهٔ خودش را دارد. عالمی در برابر عوالم دیگری كه بر فوق آن قرار دارند، از نظر مرتبه‌ای البته.

”سماوات“ را معمولاً به آسمان ترجمه می‌كنند، ولی آسمان می‌تواند ما را به اشتباه بیاندازد كه منظور همین فضای آبی بالای سرمان است؟ می‌توان به جای آن كلمهٔ  آسمانه را جایگزین كرد اما من ترجیح می‌دهم از همان ”فلك“ قدیمی استفاده كنم چرا كه در بعضی اشعار عارفان ما هم همین را به كار برده‌اند و بهتر می‌توانیم متوجه منظور آنان شویم. برای ارض هم فعلاً عالم محسوسات را به كار می‌بریم تا بعد.

ابتدا می‌پردازیم به عالم محسوسات یا ارض.

ادامه دارد...

غیب و ظاهر

مردم به طور كلی دنیا را به دو قسمت تقسیم می‌كنند، جهانی كه می‌شناسند و جهانی كه نمی‌شناسند. تكلیف ما با جهانی كه می‌شناسیم كه روشن است (البته تا حدودی!) ولی در قبال آن قسمت كه نمی‌شناسیم، انسان‌ها واكنش‌های  متفاوتی از خود بروز می‌دهند: می‌ترسند، كنجكاوی می‌كنند، انكار می‌كنند، دربَست قبول می‌كنند، سعی می‌كنند از آن استفاده بكنند، یا كاری به كار آن قسمت نداشته باشند و خود را درگیر نكنند.

مكاتب دینی معمولاً از این دو بخش دنیا به غیب و ظاهر تعبیر می‌كنند یعنی جهان در دو راستا به طور موازی وجود دارد، جهان غیب و جهان ظاهر.
به نظر من دون‌خوان، استادِ كارلوس كاستاندا (جامعه‌شناسی كه سرخ‌پوست پیری او را تحت تعلیمات طریقت تولتك‌های مكزیك قرار داد.) تقسیم‌بندی بهتری از جهان ارائه می‌دهد:
”جهان شناخته“ ، ”جهان ناشناخته“ ، و ”جهان ناشناختنی“ (حداقل برای ما انسان‌ها). و اگر ما جزو آن دسته باشیم كه می‌خواهند بدانند تا وقتی اینجاییم شاید بتوانیم حداكثر به بخش‌هایی از ”جهان ناشناخته“ دست پیدا كنیم.

آسمان‌ها و زمین

در قرآن، هر جایی كه بحث آفرینش اولیهٔ این جهان است شما سخن از خلق ”آسمان‌ها“ و ”زمین“ می‌شنوید، و هیچ كجا صحبتی از اراضی یا اَرَضات یا كلمهٔ دیگری كه معنی زمین‌ها بدهد نیست و همه جا ”ارض“ است. و هنگام بحث خلق و آفرینش تا آن جایی كه می‌دانم همیشه ”سماوات“ هم در كنارش آمده است. حال ببینیم غرض از این ”ارض“ چیست و بعد از آن هم برویم به سراغ ”سماوات“.

پ.ن.: دیدم یك مطالبی هست كه باید ابتدا آنها را مطرح می‌كردم بعد به سراغ مطالب ”طالع‌بینی“ و ”علم اعداد“ می‌رفتم. بنابراین مجبورم فعلاً آنها را معلق بگذارم تا بعد از این. با عرض معذرت.

ادامه دارد...